Het begin van de Tweede Wereldoorlog ligt alweer meer dan 70 jaar achter ons. Ondanks alle rampen die de mensheid sedertdien hebben getroffen, leeft die oorlog nog volop in de samenleving en zeker niet alleen bij oudere mensen. Denk in dit verband maar eens aan de ‘brandgrens’ als gevolg van het bombardement van Rotterdam. Het markeren van die grens is met veel belangstelling ontvangen. Jongeren hadden zich tot dan toe niet eerder gerealiseerd dat bijna het gehele centrum van Rotterdam in mei 1940 door brand en bommen werd vernietigd.

Op 11 mei 1940 liep het Stoomloodsvaartuig no 19, deels geladen met goud en van Rotterdam op weg naar Hoek van Holland, tussen Vlaardingen en Maassluis op een Duitse mijn. Een enorme ontploffing volgde die tot in Maassluis de ramen deed rinkelen. Op dat rampzalige moment kwam een groot deel van de bemanning, grotendeels bestaande uit loodsen of aspirant-loodsen, om het leven. De gebeurtenis had een grote impact in de gemeenschap van Maassluis, waar de meeste slachtoffers woonden. De begrafenissen werden door veel collega’s en talloze belangstellenden bijgewoond. Tot verbijstering van de aanwezigen was ook een Duitse marine-officier aanwezig bij de ter aardebestelling in Vlaardingen van enkele Engelse militairen van een vernietigingsploeg die ook aan boord waren. Onbeschaamd eigenlijk.

De echtgenotes van de omgekomen Maassluizers kregen nauwelijks gelegenheid om te rouwen, want het was oorlog en er moest brood op de plank komen. Hun kinderen werd medegedeeld dat Pappa nooit meer terug zou komen en dat was het dan. Geen wonder dat juist die kinderen vele jaren later behoefte hadden aan een passende herdenking, tenslotte behoorden hun vaders tot de eerste oorlogsslachtoffers. Verleden jaar heeft die herdenking dan ook op indrukwekkende wijze op de begraafplaats in Maassluis plaatsgehad. Het idee werd toen geboren om een expositie te wijden aan de gebeurtenissen op de Nieuwe Waterweg en Nieuwe Maas in de meidagen van 1940 met de nadruk op de ondergang van de loodsboot.

De achtergrond van de volkomen mislukte reis van de loodsboot en vooral haar gevolgen zijn niet in een paar zinnen te vertellen. De finesses zijn fascinerend en werden uitgewerkt in de expositie. De autoriteiten zagen de oorlog aankomen en wilden de goudvoorraad van de Nederlandsche Bank in veiligheid brengen. Het bijkantoor van die bank aan de Boompjes te Rotterdam had een aanzienlijke voorraad van het kostbare edelmetaal in de kluizen liggen. De loodsboot werd aangewezen om het goud naar Hoek van Holland te brengen waar een Engels oorlogsschip klaar lag om de lading over te nemen. Dat plan bleek te ambitieus, omdat de ontploffende mijn er een voortijdig einde aan maakte. Het vaartuig brak in twee stukken, waarbij het achterschip het voorschip passeerde. Het goud kwam op de bodem van de Nieuwe Waterweg terecht.
In de loop van 1940 werd een deel van het edelmetaal door duikers boven water gebracht. Later werd een enkele goudbaar door baggeraars heimelijk ten eigen bate verkocht, maar natuurlijk werd dat ontdekt, met alle gevolgen vandien. Na de oorlog werd een groot deel van het goud in Zwitserland getraceerd en aan de Staat der Nederlanden teruggegeven. Er zijn echter nog steeds goudstaven zoek. Daar zijn allemaal verhalen over in omloop, die nauwelijks op waarheidsgehalte kunnen worden gecontroleerd.

De gebeurtenissen in Rotterdam waren niet minder indrukwekkend. Bij de strijd om de Maasbruggen werden o.a. de marinevaartuigen TM51 en Z5 betrokken. De Van Galen, een torpedobootjager, haalde het strijdtoneel niet. Zij zonk in de Merwehaven na door Duitse Stuka’s te zijn bestookt. De Z5 nam wel deel aan de gevechten en ontsnapte naar Engeland.

Sleepboten waren onvoldoende beschikbaar om in aanbouw zijnde Nederlandse oorlogsbodems naar Engeland te slepen, maar in één geval lukte dat wel. De Isaac Sweers werd door de Zwarte Zee in veiligheid gebracht. Twee oorlogsschepen, die al bij de RDM te water waren gelaten, werden in de Nieuwe Waterweg door de marine en werfpersoneel tot zinken gebracht en moesten na de capitulatie worden geborgen. De expositie laat daar beelden van zien. Twee Nederlandse zeesleepboten en hun bemanningen werden in 1940 slachtoffer van mijnen. In de loop van de oorlog werden door de Duitsers blokkadeschepen in de Nieuwe Waterweg bij Maassluis tot zinken gebracht. Na de oorlog moesten ze worden opgeruimd. Al deze gebeurtenissen worden aangehaald om de lotgevallen van de loodsboot en haar bemanning in de context van die tijd te kunnen laten zien.

De expositie "Rampzalig Goudtransport" is te zien in het Nationaal Sleepvaart Museum, Hoogstraat 1-3 te Maassluis vanaf 11 mei tot en met 2 oktober 2011.